Sipariş teslim edilmedi, hizmet söz verilen niteliği taşımıyor veya karşı taraf ödeme yükümlülüğünü yerine getirmiyorsa ilk tepkiyle sözleşmeyi sona erdirmeden önce ihlali ve mevcut durumu belgeleyin. Yanlış zamanda gönderilen fesih bildirimi, haklı alacaklıyı karşı talep riskiyle karşılaştırabilir.
Ticari sözleşme ihlalinde uygun yol; sözleşmenin devamının istenip istenmediğine, ihlalin giderilebilir olup olmadığına, zararın büyüyüp büyümediğine ve geçici koruma ihtiyacına göre değişir. Aynen ifa, ek süre, dönme, fesih, cezai şart ve tazminat seçenekleri aynı anda her dosyada kullanılamaz. Bu içerik genel bilgilendirmedir; sözleşme ve işlem kayıtları birlikte incelenmelidir.
İhlali ve hedefinizi ayrı tanımlayın
Önce karşı tarafın hangi borcu ihlal ettiğini belirleyin. “Sözleşmeye uymadı” cümlesi yeterli değildir. Teslim tarihi, kalite standardı, ödeme vadesi, gizlilik, rekabet, asgari alım veya raporlama yükümlülüğü gibi belirli madde gösterilmelidir.
İhlal türleri şu şekilde ayrılabilir:
- Borcun hiç ifa edilmemesi
- Geç ifa
- Eksik miktarda ifa
- Ayıplı veya sözleşmeye aykırı kalite
- Ödeme yapılmaması
- Gizlilik veya fikri hak ihlali
- Münhasırlık ya da rekabet yükümlülüğünün bozulması
- Yetkisiz alt yüklenici kullanımı
- Bilgi ve raporlama yükümlülüğünün yerine getirilmemesi
Ardından hedef belirlenmelidir. Malın hâlâ teslim edilmesini mi, sözleşmenin sona ermesini mi, bedel indirimi mi, zararın ödenmesini mi istiyorsunuz? Birbiriyle çelişen seçimlik hakların aynı anda koşulsuz ileri sürülmesi belirsizlik yaratabilir.
Sözleşmenin güncel ve tam metnini bulun
İmzalı ana sözleşmenin yanında ekler, teknik şartname, sipariş formları, değişiklik protokolleri ve e-posta mutabakatları bulunabilir. Hangi belgenin öncelikli olduğu ve çelişki hâlinde hangi metnin uygulanacağı sözleşmede düzenlenmiş olabilir.
İncelenecek başlıca maddeler şunlardır:
- Tarafların doğru unvanı ve temsilcileri
- Edimlerin kapsamı ve kabul kriterleri
- Teslim ve ödeme tarihleri
- Bildirim adresi ve şekli
- Düzeltme veya ek süre hükümleri
- Fesih ve dönme sebepleri
- Cezai şart, faiz ve sorumluluk sınırı
- Mücbir sebep ve aşırı ifa güçlüğü
- Gizlilik ve fikri haklar
- Yetkili mahkeme, tahkim ve uygulanacak hukuk
Taraflar sözleşmeden sonra fiilen farklı uygulama geliştirmiş olabilir. Sürekli geç teslimin itirazsız kabul edilmesi, sonraki hakları tamamen ortadan kaldırmasa da yorumda rol oynayabilir. Değişikliklerin yetkili kişilerce yapılıp yapılmadığı incelenmelidir.
Delilleri hemen sabitleyin
İhlal anındaki durum sonradan değişebilir. Ayıplı mal onarılabilir, internet sayfası kaldırılabilir veya sistem kayıtları silinebilir. Bu nedenle teslim tutanağı, fotoğraf, video, numune, servis raporu, yazışma ve zaman damgalı kayıtlar korunmalıdır.
Delil dosyasında şu gruplar bulunabilir:
- Sözleşme ve bütün ekleri
- Sipariş, teklif ve kabul yazışmaları
- Fatura, irsaliye ve teslim belgeleri
- Kalite kontrol ve ayıp bildirimleri
- Ödeme ve banka kayıtları
- İhtarlar ile karşı taraf cevapları
- Düzeltme teklifleri
- Zarar ve ikame alım belgeleri
Teknik uyuşmazlıkta bağımsız uzman raporu veya mahkeme yoluyla delil tespiti gerekebilir. Malı karşı tarafa iade etmeden veya sistemi değiştirmeden önce mevcut durumun güvenilir biçimde kaydedilmesi önemlidir.
Şirket sistemine yetkisiz erişim veya karşı tarafın gizli verilerini alma yoluna başvurulmamalıdır. Delil elde etme amacı hukuka aykırı yöntemi meşrulaştırmaz.
Muayene ve ihbar yükümlülüklerini kaçırmayın
Tacirler arasındaki mal satışlarında teslim edilen malın incelenmesi ve ayıpların uygun sürede bildirilmesi özel önem taşır. Açık ayıp, gizli ayıp ve olağan incelemeyle anlaşılabilecek eksiklikler farklı zamanlarda ortaya çıkabilir. Türk Ticaret Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümleri sözleşmeyle birlikte değerlendirilir.
Teslim alındıktan sonra hiçbir kontrol yapmadan malı kullanmak, sonradan ayıp iddiasını zorlaştırabilir. Muayene tutanağı, numune ve fotoğraf hazırlanmalıdır. Ayıp bildirimi, sorunun ne olduğunu ve hangi parti ya da teslimle ilgili bulunduğunu açıkça göstermelidir.
Hizmet sözleşmelerinde de kabul testi, teslim aşaması ve itiraz süresi bulunabilir. Sistemin devreye alındığına dair kabul belgesi imzalanmışsa çekince ve sonradan ortaya çıkan kusurlar ayrı değerlendirilir. Hakların saklı tutulduğu belirsiz bir cümle yerine somut eksiklik yazılmalıdır.
Temerrüt ve ek süre değerlendirmesi
Borç vadesinde yerine getirilmezse borçlu temerrüdü gündeme gelebilir. Bazı durumlarda vade açıkça belirlenmiş olsa bile, bazı durumlarda ihtar gerekebilir. Sözleşme, hangi bildirimin temerrüt doğuracağını ayrıca düzenleyebilir.
Karşı tarafa makul ek süre verilmesi, özellikle giderilebilir gecikmelerde seçimlik hakların kullanımı için önem taşıyabilir. Ancak ek süre vermenin yararsız olduğu, ifanın belirli zamanda yapılmasının esas olduğu veya borçlunun ifa etmeyeceğini açıkça bildirdiği hâllerde farklı sonuçlar doğabilir.
Ek süre bildiriminde şu hususlar yer almalıdır:
- İhlal edilen borç ve sözleşme maddesi
- Mevcut eksiklik veya gecikme
- Verilen son tarih
- Beklenen düzeltme veya teslim
- Süre sonunda değerlendirilecek hak
- Hakların saklı tutulduğu açıklaması
Süre gerçekçi olmalıdır. Yerine getirilmesi teknik olarak olanaksız bir iki günlük süre, sonraki feshi tartışmalı hâle getirebilir. Buna karşılık kritik ticari tarihin önceden bilindiği olaylarda kısa süre makul olabilir.
Bildirim şekli ve doğru muhatap
Tacirler arasındaki temerrüt, fesih ve sözleşmeden dönmeye ilişkin ihbarların şekli özel düzenlemeye tabidir. Noter, taahhütlü mektup, telgraf veya güvenli elektronik imzalı kayıtlı elektronik posta gibi yöntemler gündeme gelebilir. Sözleşmede ayrıca bildirim adresi ve yöntemi belirlenmiş olabilir.
Sıradan e-posta, karşı tarafın ihlali bildiğini gösterebilir; fakat kanuni veya sözleşmesel şekli her zaman karşılamayabilir. En güvenli yöntem, talebin türüne göre geçerli şekli belirleyip aynı içeriği operasyonel e-postayla da iletmektir.
Muhatabın ticaret unvanı, MERSİS ve adres bilgisi kontrol edilmelidir. Grup şirketlerinden yanlış olana ihtar göndermek temerrüt ve süre tartışması yaratır. Sözleşmeyi imzalayan çalışan artık görevde değilse yalnızca ona mesaj atmak yeterli olmayabilir.
Aynen ifa, dönme ve fesih seçenekleri
Aynen ifa, borcun sözleşmede kararlaştırıldığı şekilde yerine getirilmesinin istenmesidir. Mal veya hizmet hâlâ gerekli ve mümkünse ticari ilişkiyi koruyabilir. Gecikme nedeniyle oluşan zarar da koşulları varsa ayrıca talep edilebilir.
Sözleşmeden dönme, geçmişe etkili tasfiye mantığına; fesih ise özellikle sürekli borç ilişkilerinde ileriye etkili sona erme mantığına dayanır. Tarafların aldıklarını iade etmesi, devam eden hizmetlerin durumu ve lisans erişimleri buna göre değişir.
Seçim yapılırken şu ölçütler kullanılabilir:
- İfa hâlâ mümkün ve yararlı mı?
- İhlal esaslı mı, giderilebilir mi?
- Sözleşme sürekli mi, tek seferlik mi?
- Karşı taraf ek sürede düzeltme yaptı mı?
- Üçüncü kişilerle bağlantılı yükümlülükler var mı?
- Sona ermenin veri, stok ve müşteri üzerindeki etkisi ne?
Yanlış hukuki terim kullanılması her zaman bildirimi geçersiz kılmaz; ancak talebin sonucu açık olmalıdır. “Sözleşmeyi iptal ettim, hizmeti de istiyorum” gibi çelişkili açıklama önlenmelidir.
Tazminat ve zarar hesabı
Tazminat talebinde ihlal, zarar, kusur ve uygun illiyet bağı değerlendirilir. Zarar yalnızca sözleşme bedelinden ibaret olmayabilir. İkame malın daha pahalı alınması, düzeltme gideri, boşa yapılan masraf veya ispatlanabilir kâr kaybı gündeme gelebilir.
Zarar tablosunda her kalem için belge ve ihlalle bağlantı gösterilmelidir:
- Ek tedarik faturası
- Onarım veya yeniden üretim gideri
- Müşteriye ödenen sözleşmesel ceza
- Nakliye ve depolama gideri
- Kullanılamayan malın değeri
- İspatlanabilir sipariş veya kâr kaybı
Zarar gören taraf, makul önlemlerle zararın büyümesini önlemelidir. Alternatif tedarik mümkünken aylarca beklemek, artan zararın bir bölümünün talep edilmesini zorlaştırabilir. Buna karşılık aşırı maliyetli veya gerçekçi olmayan önlem alma zorunluluğu yoktur.
Aynı zarar cezai şart, sigorta veya üçüncü kişi ödemesiyle karşılandıysa iki kez tahsil edilemez. Mahsup ve rücu ilişkileri ayrıca hesaplanır.
Cezai şart ve sorumluluk sınırlamaları
Sözleşmede gecikme cezası, asgari alım cezası veya erken fesih bedeli bulunabilir. Hükmün hangi olayda doğduğu, üst sınırı ve diğer taleplerle birlikte istenip istenemeyeceği metne göre belirlenir.
Tacirlerin basiretli davranma yükümlülüğü ve cezai şartın indirilmesine ilişkin özel yaklaşım önemlidir. Bununla birlikte cezanın ekonomik yıkım yaratması, ahlaka aykırılık veya emredici hükümler gibi sınırlar ayrıca incelenebilir. Cezai şartın varlığı, alacaklının ihlali ve kendi edimini yerine getirdiğini kanıtlama yükünü ortadan kaldırmaz.
Sorumluluğu sınırlayan maddeler de kasıt, ağır kusur, kişisel zarar, gizlilik veya fikri hak ihlali bakımından farklı sonuç doğurabilir. Hüküm genel işlem koşulu niteliğindeyse yazılmamış sayılma ve içerik denetimi gündeme gelebilir.
Mücbir sebep, imkânsızlık ve aşırı ifa güçlüğü
Karşı taraf yangın, salgın, ithalat yasağı, siber saldırı veya tedarik zinciri kesintisi ileri sürebilir. Olayın varlığı kadar borca gerçek etkisi ve tarafın önlem alıp almadığı önemlidir. Sözleşmedeki mücbir sebep tanımı, bildirim süresi ve sonuçlar incelenmelidir.
Salt maliyet artışı veya nakit sıkıntısı her durumda mücbir sebep değildir. İfa fiziksel veya hukuki olarak olanaksız hâle gelmişse imkânsızlık; ifa mümkün olmakla birlikte olağanüstü ölçüde ağırlaşmışsa aşırı ifa güçlüğü tartışılabilir.
Borçlu, olayı zamanında bildirmeli ve zarar azaltıcı alternatifleri araştırmalıdır. Başka tedarikçiden temin, kısmi teslim veya süre uzatımı mümkünse bunlar değerlendirilir. Alacaklı da olayın sözleşmeyi tamamen sona erdirip erdirmediğini peşinen varsaymamalıdır.
Arabuluculuk ve tahsil
Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat talepleri için dava açmadan önce arabuluculuk kural olarak zorunludur. Başvuruda asıl alacak, cezai şart, faiz ve zarar kalemleri ayrılmalıdır.
Görüşmeye sözleşme, ihtar, teslim kayıtları ve zarar tablosuyla katılmak yararlıdır. Anlaşma yapılırsa ödeme yanında kalan teslim, ayıp sorumluluğu, veri iadesi, fikri hak ve gizlilik yükümlülükleri de düzenlenebilir. Kısmi anlaşmada açıkta kalan talepler belirtilmelidir.
Anlaşma olmazsa dava veya şartları varsa icra takibi değerlendirilir. Belirli para alacağı için takip başlatıldığında borçlu itiraz edebilir; icra takibine itiraz sonrasındaki yol eldeki belgenin niteliğine göre değişir. Daha geniş tahsil planı ticari alacak rehberinde yer alır.
İhtiyati tedbir ve ihtiyati haciz
Karşı tarafın varlığı devredeceğine, gizli bilgiyi açıklayacağına veya ihlale devam ederek geri dönülmesi güç zarar yaratacağına ilişkin somut risk varsa geçici koruma gündeme gelebilir. Talep, asıl davanın niteliğine uygun seçilmelidir.
İhtiyati tedbir belirli davranışın durdurulması, malın korunması veya mevcut durumun sürdürülmesi için kullanılabilir. Para alacağı bakımından ihtiyati haciz koşulları farklıdır. Alacağın vadesi, belgesi ve kaçırma riski incelenir.
Mahkeme yaklaşık ispat ve teminat isteyebilir. Talebin aşırı geniş olması karşı tarafın faaliyetini gereksiz yere durdurabilir ve haksız koruma nedeniyle zarar sorumluluğu doğurabilir. Acil başvuru, sözleşmedeki tahkim veya yetki hükmüyle birlikte planlanmalıdır.
Yetki, tahkim ve yabancılık unsuru
Sözleşmede belirli şehir mahkemeleri yetkili kılınmış olabilir. Tacirler arasındaki yetki sözleşmesi kanuni koşulları taşıyorsa etkili olur. Kaydın münhasır olup olmadığı ve uyuşmazlığı kapsayıp kapsamadığı incelenmelidir.
Tahkim şartı varsa esasa ilişkin uyuşmazlık hakem önüne götürülebilir. Devlet mahkemesinde dava açılması tahkim ilk itirazıyla karşılaşabilir. Buna rağmen acil geçici koruma için mahkeme veya hakem mekanizmaları sözleşmeye göre kullanılabilir.
Yabancı taraf, yabancı para, yurt dışı teslim veya yabancı hukuk seçimi varsa tebligat, dil, uygulanacak hukuk ve kararın icrası ayrıca ele alınır. Ankara yetki kaydı bulunması her yabancı hukuk sorununu ortadan kaldırmaz.
Sık yapılan hatalar
Ticari sözleşme ihlalinde şu hatalardan kaçınılmalıdır:
- İhlali ve hedefi tanımlamadan fesih göndermek
- Sözleşmedeki bildirim şeklini ihmal etmek
- Ayıbı veya teslim durumunu tespit etmeden malı değiştirmek
- Ek süre gereken olayda hiç süre vermemek
- Birbiriyle çelişen seçimlik hakları kullanmak
- Zararı belgesiz ve abartılı hesaplamak
- Zararın büyümesini önleyecek makul adımları atmamak
- Yanlış grup şirketine ihtar veya takip göndermek
- Tahkim ve yetki kaydını dava açtıktan sonra fark etmek
- Arabuluculuk başvurusunda talep kalemlerini eksik bırakmak
Ticari ilişki devam edecekse karşı tarafın her küçük hatasını ağır ihlal gibi yazmak müzakereyi gereksiz sertleştirir. Buna karşılık sürekli ihlale sessiz kalmak da sözleşme uygulamasını belirsizleştirir. Ölçülü, tarihli ve maddeye dayalı bildirim tercih edilmelidir.
Adım adım hareket planı
- Sözleşme, ek ve değişikliklerin tam metnini toplayın.
- İhlal edilen borcu ve tarihi belirleyin.
- Teslim, ayıp, ödeme ve yazışma delillerini sabitleyin.
- Muayene ve ihbar sürelerini kontrol edin.
- Ek süre gerekip gerekmediğini değerlendirin.
- Geçerli yöntemle ihtar gönderin.
- Aynen ifa, dönme, fesih ve tazminat seçeneklerini karşılaştırın.
- Zararı belge bazında hesaplayıp azaltıcı önlem alın.
- Parasal talepler için arabuluculuk sürecini tamamlayın.
- Tedbir, haciz, dava veya tahkim yolunu sözleşmeye göre seçin.
Sözleşme yönetiminin genel çerçevesi ticaret hukuku sayfasında yer alır. Ticari ihlalde doğru tepki, en sert tepki değildir; sözleşmenin amacını, delili ve zararın büyümesini dikkate alan ölçülü tepkidir.
Bu metin genel bilgilendirme niteliğindedir. Somut sözleşme, işlem tarihi, taraf sıfatı ve güncel mevzuat incelenerek hukuki değerlendirme yapılmalıdır.